OŚWIETLENIE EWAKUACYJNE

Oświetlenie ewakuacyjne – gdzie jest wymagane?

Oświetlenie ewakuacyjne ma umożliwić bezpieczne opuszczenie budynku po zaniku oświetlenia podstawowego. Uruchamia się samoczynnie, gdy przestaje działać zwykła instalacja oświetleniowa, na przykład wskutek awarii sieci elektroenergetycznej, uszkodzenia rozdzielnicy, zwarcia, pożaru albo celowego odłączenia zasilania przez służby ratownicze. Jego zadaniem nie jest zapewnienie komfortowych warunków pracy, lecz wskazanie ludziom bezpiecznej drogi do wyjścia.

Brak światła w nieznanym budynku może w ciągu kilku sekund doprowadzić do dezorientacji. Osoby przebywające w obiekcie nie zawsze wiedzą, gdzie znajduje się najbliższe wyjście, schody lub zmiana kierunku korytarza. Dym, hałas, stres i nagłe przerwanie wykonywanych czynności dodatkowo utrudniają ocenę sytuacji. Odpowiednio rozmieszczone oprawy awaryjne pozwalają rozpoznać przebieg drogi ewakuacyjnej, zauważyć przeszkody i dotrzeć do bezpiecznego miejsca.

Obowiązek stosowania takiej instalacji nie dotyczy jednak automatycznie każdego pomieszczenia oraz każdego budynku. Zakres wymaganych zabezpieczeń zależy między innymi od przeznaczenia obiektu, liczby użytkowników, powierzchni pomieszczeń, sposobu ich oświetlenia, wysokości budynku i sprawności ruchowej przebywających w nim osób. Znaczenie ma również układ dróg ewakuacyjnych oraz możliwość szybkiego dotarcia do wyjścia na zewnątrz.

Podstawowe wymagania wynikają z przepisów techniczno-budowlanych. Określają one konkretne rodzaje pomieszczeń i dróg ewakuacyjnych, na których należy zastosować awaryjne oświetlenie ewakuacyjne. Szczegółowe parametry instalacji, sposób rozmieszczenia opraw, dokumentowania systemu, przeprowadzania prób i prowadzenia konserwacji określają natomiast właściwe Polskie Normy.

Ocena obowiązku nie powinna ograniczać się do sprawdzenia nazwy pomieszczenia. Należy przeanalizować cały sposób użytkowania obiektu. Sala opisana w dokumentacji jako wielofunkcyjna może w praktyce pełnić funkcję sali widowiskowej, konferencyjnej albo sportowej. Magazyn może zostać rozbudowany, a liczba osób przebywających w lokalu rozrywkowym może wzrosnąć po zmianie jego aranżacji. Każda taka modyfikacja może wpłynąć na wymagania dotyczące ewakuacji.

Czym różni się oświetlenie ewakuacyjne od awaryjnego i zapasowego?

Pojęcia związane z oświetleniem awaryjnym bywają używane zamiennie, chociaż nie zawsze oznaczają to samo. Oświetlenie awaryjne jest pojęciem szerszym. Obejmuje rozwiązania uruchamiane po zaniku zasilania oświetlenia podstawowego, w tym oświetlenie ewakuacyjne oraz oświetlenie zapasowe.

Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne służy przede wszystkim ochronie ludzi. Ma umożliwić rozpoznanie drogi prowadzącej do wyjścia, bezpieczne poruszanie się oraz zlokalizowanie sprzętu potrzebnego podczas zdarzenia. Instalacja może obejmować oprawy oświetlające korytarze i pomieszczenia, podświetlane znaki kierunkowe, oprawy przy wyjściach oraz urządzenia instalowane w miejscach wymagających szczególnej uwagi.

Oświetlenie zapasowe ma inne przeznaczenie. Stosuje się je tam, gdzie po zaniku oświetlenia podstawowego trzeba kontynuować określone czynności w niezmieniony sposób albo bezpiecznie je zakończyć. Może to dotyczyć procesów technologicznych, obsługi urządzeń, działań medycznych lub prac, których nagłe przerwanie spowodowałoby dodatkowe niebezpieczeństwo.

Jeżeli oświetlenie zapasowe zapewnia warunki wymagane dla oświetlenia ewakuacyjnego i działa przez odpowiedni czas, nie ma potrzeby tworzenia w tym samym pomieszczeniu drugiego, niezależnego układu realizującego identyczne zadanie. Takie rozwiązanie musi jednak wynikać z projektu i potwierdzonej zgodności instalacji z obowiązującymi wymaganiami. Sama obecność dodatkowych lamp nie przesądza jeszcze o spełnieniu warunków ewakuacji.

W obiektach użytkowanych przy wyłączonym oświetleniu podstawowym może być potrzebne także oświetlenie dodatkowe. Dotyczy to na przykład sal kinowych, niektórych lokali rozrywkowych, scen, widowni i pomieszczeń, w których ciemność jest elementem normalnego sposobu użytkowania. Takie oświetlenie pomaga uwidocznić stopnie, różnice poziomów, krawędzie przejść i inne przeszkody. Uzupełniają je podświetlane znaki wskazujące kierunek ewakuacji.

Nie należy utożsamiać oprawy awaryjnej ze znakiem ewakuacyjnym. Oprawa może oświetlać przestrzeń, natomiast znak przekazuje informację o kierunku przemieszczania się lub położeniu wyjścia. Oba elementy powinny tworzyć spójny system. Użytkownik musi nie tylko zobaczyć podłogę i przeszkody, ale również zrozumieć, w którą stronę powinien się udać.

W praktyce spotyka się oprawy działające wyłącznie po awarii oraz modele pracujące stale. Pierwszy wariant pozostaje wygaszony podczas normalnej eksploatacji i uruchamia się po zaniku zasilania. Drugi świeci zarówno w normalnym trybie, jak i podczas awarii. Dobór sposobu działania zależy od funkcji oprawy, miejsca montażu, założeń projektowych oraz wymagań dotyczących widoczności oznakowania.

W jakich pomieszczeniach i na jakich drogach wymagane jest oświetlenie ewakuacyjne?

Przepisy wskazują kilka grup miejsc, w których należy zastosować awaryjne oświetlenie ewakuacyjne. Pierwszą grupę stanowią pomieszczenia przeznaczone dla dużej liczby osób albo użytkowane w sposób utrudniający szybkie rozpoznanie drogi wyjścia. W takich miejscach nagły zanik światła może wywołać chaos, szczególnie gdy użytkownicy nie znają układu budynku.

Oświetlenia ewakuacyjnego wymagają widownie kin, teatrów, filharmonii oraz innych sal widowiskowych. Obowiązek nie zależy w tym przypadku wyłącznie od powierzchni pomieszczenia. Znaczenie ma jego funkcja. Światło podstawowe jest tam często przyciemniane albo całkowicie wyłączane, a układ rzędów siedzeń, schodów i przejść może utrudniać sprawne opuszczenie sali.

Instalację należy stosować również w audytoriach, salach konferencyjnych, czytelniach, lokalach rozrywkowych i salach sportowych przeznaczonych dla ponad 200 osób. Przy ustalaniu liczby użytkowników trzeba brać pod uwagę projektowane przeznaczenie oraz rzeczywisty sposób eksploatacji. Nie powinno się opierać oceny wyłącznie na aktualnej liczbie krzeseł, jeżeli pomieszczenie może być wykorzystywane przez większą grupę.

Kolejną kategorię stanowią pomieszczenia wystawowe w muzeach. Zwiedzający poruszają się po nich często po wyznaczonych trasach, pomiędzy gablotami, ściankami ekspozycyjnymi i elementami scenografii. Zanik światła może utrudnić odnalezienie wyjścia, a zmieniający się układ wystawy może powodować powstawanie nowych przeszkód. Projekt oświetlenia powinien uwzględniać możliwość późniejszej zmiany aranżacji.

Wymagania obejmują także garaże o powierzchni netto przekraczającej 1000 m², jeżeli są oświetlone wyłącznie światłem sztucznym. Dotyczy to przede wszystkim garaży podziemnych i zamkniętych przestrzeni parkingowych pozbawionych dostępu do światła dziennego. Oprawy powinny ułatwiać rozpoznanie przejść dla pieszych, wyjść, drzwi do klatek schodowych, pochylni i zmian poziomu.

Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne należy stosować również w pomieszczeniach o powierzchni netto przekraczającej 2000 m², znajdujących się w budynkach użyteczności publicznej, zamieszkania zbiorowego, produkcyjnych i magazynowych. Duża powierzchnia może oznaczać znaczną odległość od wyjścia, rozbudowany układ regałów, maszyn albo przegród oraz trudności z natychmiastowym rozpoznaniem kierunku ewakuacji.

Do budynków użyteczności publicznej zalicza się między innymi obiekty przeznaczone na potrzeby administracji, oświaty, kultury, handlu, gastronomii, usług, ochrony zdrowia, sportu i obsługi pasażerów. Budynkami zamieszkania zbiorowego są natomiast obiekty służące okresowemu pobytowi ludzi, takie jak hotele, pensjonaty, internaty, domy studenckie czy niektóre domy wypoczynkowe. Ostateczna kwalifikacja zawsze powinna wynikać z dokumentacji obiektu.

Wymóg nie kończy się na samych pomieszczeniach. Oświetlenie trzeba zapewnić także na odpowiednich drogach ewakuacyjnych. Droga ewakuacyjna prowadzi od wyjścia z pomieszczenia przez korytarze, hole, schody, przedsionki i inne przestrzenie komunikacyjne aż do wyjścia do bezpiecznej strefy albo na zewnątrz budynku.

Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne jest wymagane na drogach prowadzących z pomieszczeń wymienionych w przepisach. Jeżeli więc sala konferencyjna przeznaczona dla ponad 200 osób wymaga takiej instalacji, odpowiednio oświetlona musi być również droga, którą uczestnicy opuszczają tę salę. Nie wystarczy zamontowanie kilku opraw wyłącznie wewnątrz pomieszczenia.

Instalację należy wykonać także na drogach ewakuacyjnych oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym. W takich przestrzeniach awaria zasilania powoduje całkowitą albo niemal całkowitą utratę widoczności. Może to dotyczyć korytarzy wewnętrznych, przejść podziemnych, wydzielonych klatek schodowych i części budynku pozbawionych okien.

Szczególne wymagania odnoszą się do dróg ewakuacyjnych w szpitalach oraz innych budynkach przeznaczonych przede wszystkim dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się. Pacjenci, mieszkańcy placówek opiekuńczych lub osoby korzystające z urządzeń wspomagających mogą potrzebować więcej czasu na opuszczenie obiektu. Personel musi mieć możliwość udzielania pomocy również po zaniku oświetlenia podstawowego.

Oświetlenie ewakuacyjne jest wymagane również na drogach ewakuacyjnych w wysokich i wysokościowych budynkach użyteczności publicznej oraz zamieszkania zbiorowego. Ewakuacja z wyższych kondygnacji trwa dłużej, a ludzie muszą pokonać większą liczbę biegów schodowych i przejść. Z tego powodu sprawne oświetlenie klatek schodowych, spoczników, korytarzy i wyjść ma szczególne znaczenie.

• widownie kin, teatrów, filharmonii i innych sal widowiskowych,
• audytoria, sale konferencyjne, czytelnie, lokale rozrywkowe i sale sportowe dla ponad 200 osób,
• pomieszczenia wystawowe w muzeach,
• garaże o powierzchni netto ponad 1000 m², oświetlone wyłącznie sztucznie,
• pomieszczenia o powierzchni netto ponad 2000 m² w określonych rodzajach budynków,
• drogi ewakuacyjne prowadzące z wymienionych pomieszczeń,
• drogi ewakuacyjne pozbawione światła dziennego,
• drogi ewakuacyjne w szpitalach i obiektach dla osób o ograniczonej mobilności,
• drogi ewakuacyjne w wysokich i wysokościowych budynkach użyteczności publicznej oraz zamieszkania zbiorowego.

Lista wynikająca z przepisów nie powinna być traktowana jako instrukcja samodzielnego rozmieszczania opraw. W jednym obiekcie mogą występować pomieszczenia należące do kilku kategorii jednocześnie. Mogą pojawić się również dodatkowe wymagania wynikające z projektu budowlanego, scenariusza pożarowego, uzgodnień przeciwpożarowych, rodzaju prowadzonej działalności albo przyjętych rozwiązań zamiennych.

Wątpliwości często dotyczą biur, sklepów, restauracji i niewielkich magazynów. Sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej nie oznacza jeszcze automatycznego obowiązku montażu oświetlenia ewakuacyjnego w każdym pomieszczeniu. Należy jednak sprawdzić między innymi powierzchnię, liczbę osób, dostęp do światła dziennego, kategorię budynku, przebieg dróg ewakuacyjnych oraz wymagania zawarte w zatwierdzonej dokumentacji.

W budynkach mieszkalnych wielorodzinnych sytuację ocenia się między innymi na podstawie wysokości obiektu, układu komunikacji i obowiązujących wymagań projektowych. Oświetlenie ewakuacyjne może być przewidziane na klatkach schodowych, korytarzach, w garażach i innych częściach wspólnych, nawet jeżeli nie jest wymagane wewnątrz poszczególnych mieszkań. Nie należy podejmować decyzji wyłącznie na podstawie liczby lokali.

Projektowanie, rozmieszczenie i utrzymanie oświetlenia ewakuacyjnego

Skuteczność instalacji zależy nie tylko od liczby opraw, ale przede wszystkim od ich prawidłowego rozmieszczenia. Projekt oświetlenia ewakuacyjnego powinien uwzględniać przebieg dróg wyjścia, szerokość przejść, wysokość montażu, występowanie schodów, drzwi, zmian kierunku, skrzyżowań korytarzy oraz miejsc, w których mogą pojawić się przeszkody.

Oprawy i znaki należy umieszczać w taki sposób, aby użytkownik mógł rozpoznać kolejne etapy drogi prowadzącej do wyjścia. Oznaczenie widoczne w jednym punkcie nie może kierować osoby do miejsca, w którym brakuje dalszej informacji. System powinien zachowywać ciągłość od pomieszczenia lub strefy objętej wymaganiami aż do bezpiecznego zakończenia ewakuacji.

Szczególnej uwagi wymagają wyjścia ewakuacyjne, drzwi na drodze ewakuacyjnej, schody, zmiany poziomu podłogi, skrzyżowania korytarzy i miejsca zmiany kierunku. Oświetlenie powinno umożliwiać zauważenie przeszkody odpowiednio wcześnie. Na schodach ważna jest czytelność stopni i spoczników, ponieważ potknięcie jednej osoby może zablokować przejście kolejnym użytkownikom.

W projekcie uwzględnia się również miejsca, w których znajduje się sprzęt używany podczas zagrożenia, na przykład urządzenia alarmowe lub przeciwpożarowe. Nie wystarczy, że element został oznaczony w dokumentacji. Musi być możliwy do odnalezienia w warunkach awaryjnych, gdy zwykłe światło nie działa, a widoczność może zostać ograniczona przez dym.

Oświetlenie ewakuacyjne powinno uruchamiać się samoczynnie po zaniku oświetlenia podstawowego. Przepisy wymagają, aby działało przez co najmniej jedną godzinę. Czas ten liczy się od momentu utraty oświetlenia podstawowego. Zastosowane akumulatory, centralne źródło zasilania lub inne rozwiązanie muszą zachować wymaganą wydajność nie tylko w dniu odbioru instalacji, ale przez cały okres eksploatacji.

W systemach z oprawami autonomicznymi każda oprawa ma własny akumulator i układ kontrolny. Awaria jednego urządzenia nie musi wtedy wyłączać pozostałych punktów. Rozwiązanie jest stosunkowo łatwe do zastosowania w mniejszych obiektach, ale przy dużej liczbie opraw wymaga prowadzenia uporządkowanej ewidencji i regularnej kontroli poszczególnych baterii.

W rozległych budynkach można zastosować system centralnego zasilania. Oprawy są wtedy zasilane z wydzielonego źródła obsługującego większą część instalacji. Takie rozwiązanie ułatwia kontrolowanie parametrów systemu, lecz wymaga właściwego zaprojektowania obwodów, tras kablowych, zabezpieczeń oraz odporności poszczególnych elementów na warunki występujące podczas pożaru.

Coraz częściej wykorzystuje się systemy automatycznego testowania. Kontrolują one stan opraw, źródeł światła, akumulatorów i komunikacji, a wykryte nieprawidłowości zapisują w pamięci urządzenia lub przekazują do jednostki nadzorującej. Automatyczny test nie zwalnia jednak właściciela lub zarządcy z oględzin instalacji. System może potwierdzić działanie elektryczne oprawy, lecz nie zawsze wykryje zasłonięcie znaku, zmianę układu pomieszczenia czy mechaniczne uszkodzenie obudowy.

Po wykonaniu instalacji należy przeprowadzić pomiary natężenia i równomierności oświetlenia w odpowiednich punktach. Wyniki powinny potwierdzać, że system osiąga wymagane parametry w rzeczywistym układzie budynku. Nie można zakładać, że sam montaż opraw według orientacyjnych odległości będzie wystarczający. Na rozkład światła wpływają wysokość pomieszczenia, przeszkody, wyposażenie, kolor powierzchni i geometria drogi.

Próby powinny obejmować również symulację zaniku oświetlenia podstawowego oraz sprawdzenie czasu działania z zasilania awaryjnego. Trzeba zweryfikować, czy oprawy uruchamiają się prawidłowo, czy znaki są czytelne i czy po wymaganym czasie system nadal zapewnia odpowiednie warunki. Wyniki kontroli warto zapisywać w dokumentacji eksploatacyjnej.

Oprawy wymagają regularnych przeglądów i konserwacji. Czynności należy wykonywać zgodnie z dokumentacją techniczną, instrukcjami producenta oraz wymaganiami dotyczącymi urządzeń przeciwpożarowych. Przeglądy techniczne i konserwację przeprowadza się w terminach określonych przez producenta, jednak nie rzadziej niż raz w roku. Dodatkowe kontrole mogą być potrzebne częściej, zależnie od zastosowanego systemu.

Podczas przeglądu sprawdza się między innymi stan opraw, działanie źródeł światła, kondycję akumulatorów, czas podtrzymania, widoczność znaków, poprawność zamocowania oraz działanie układów testujących. Należy także ocenić, czy od poprzedniej kontroli nie zmieniono aranżacji. Nowa ścianka, regał, reklama, kurtyna lub instalacja podsufitowa mogą zasłonić oprawę albo znak kierunkowy.

Częstym błędem jest pozostawianie niesprawnej oprawy do czasu kolejnego planowanego remontu. Oświetlenie ewakuacyjne musi być gotowe do działania przez cały okres użytkowania obiektu. Uszkodzony akumulator, niedziałające źródło światła albo nieczytelny znak powinny zostać naprawione bez zbędnej zwłoki, zwłaszcza gdy urządzenie znajduje się przy wyjściu lub na schodach.

Dokumentacja systemu powinna zawierać aktualny plan rozmieszczenia opraw, opis sposobu zasilania, informacje o zastosowanych urządzeniach, wyniki pomiarów, protokoły prób i historię konserwacji. Przydatne jest trwałe oznaczenie opraw numerami zgodnymi z dokumentacją. Ułatwia to wskazanie niesprawnego elementu, zaplanowanie wymiany baterii i porównywanie wyników kolejnych kontroli.

Modernizacja budynku, zmiana sposobu użytkowania lub przebudowa dróg komunikacyjnych wymaga ponownej oceny instalacji. Oświetlenie zaprojektowane dla otwartego pomieszczenia może nie spełniać swojej funkcji po ustawieniu wysokich regałów. Podobnie zmiana biura na salę konferencyjną, magazynu na powierzchnię handlową albo lokalu usługowego na lokal rozrywkowy może prowadzić do powstania nowych wymagań.

Właściciel, zarządca lub użytkownik obiektu powinien zadbać, aby system był zgodny nie tylko z projektem wykonanym wiele lat wcześniej, lecz także z aktualnym układem i sposobem wykorzystywania przestrzeni. W razie wątpliwości potrzebna jest ocena projektanta odpowiedniej specjalności, a w sprawach dotyczących ochrony przeciwpożarowej również konsultacja z osobą posiadającą wymagane uprawnienia.

• należy zweryfikować rzeczywiste przeznaczenie i powierzchnię pomieszczeń,
• trzeba ustalić przebieg całej drogi prowadzącej do bezpiecznego wyjścia,
• oprawy powinny uruchamiać się automatycznie po zaniku oświetlenia podstawowego,
• system musi działać przez wymagany czas z zasilania awaryjnego,
• po montażu należy wykonać próby, pomiary i dokumentację,
• instalacja wymaga regularnych przeglądów oraz usuwania wykrytych usterek,
• każda zmiana aranżacji powinna zostać oceniona pod kątem bezpieczeństwa ewakuacji.