OŚWIETLENIE EWAKUACYJNE – CZYM JEST?

Oświetlenie ewakuacyjne – definicja

Oświetlenie ewakuacyjne to specjalny system oświetleniowy, który uruchamia się w sytuacjach awaryjnych – przede wszystkim w razie zaniku podstawowego zasilania elektrycznego. Jego głównym celem jest zapewnienie minimum światła niezbędnego do bezpiecznej ewakuacji osób z budynku lub strefy zagrożenia. Dzięki niemu nawet w całkowitej ciemności można odnaleźć drogę do wyjścia, uniknąć przeszkód i opanować ewentualną panikę. Tego typu oświetlenie stanowi integralną część systemu bezpieczeństwa w budynkach i bywa obowiązkowe w wielu obiektach użyteczności publicznej. W praktyce każdy z nas zetknął się z lampami awaryjnymi czy podświetlanymi znakami „Wyjście ewakuacyjne” – to właśnie elementy oświetlenia ewakuacyjnego, choć na co dzień pozostają one w tle i uaktywniają się dopiero, gdy zajdzie taka potrzeba.

Co to jest oświetlenie ewakuacyjne i dlaczego jest potrzebne?

Oświetlenie ewakuacyjne można najprościej opisać jako „światło zapasowe”, które włącza się automatycznie, gdy zgasną zwykłe lampy. W momencie przerwy w dostawie prądu lub awarii instalacji, specjalne lampy ewakuacyjne zasilane z niezależnego źródła (np. z wbudowanego akumulatora lub centralnej baterii) natychmiast zaczynają świecić. Zapobiega to nagłemu pogrążeniu pomieszczeń w ciemnościach. Główną rolą oświetlenia ewakuacyjnego jest wskazanie dróg ewakuacyjnych oraz oświetlenie ważnych punktów na trasie ucieczki – takich jak wyjścia, korytarze, klatki schodowe czy okolice sprzętu gaśniczego i apteczek. Dzięki temu osoby przebywające w budynku mogą szybko zorientować się, którędy się kierować, oraz bezpiecznie wydostać się na zewnątrz.

Istotność oświetlenia ewakuacyjnego wynika z prostego faktu: w sytuacji zagrożenia (np. pożaru, trzęsienia ziemi, awarii sieci elektrycznej) zawodzą standardowe systemy oświetlenia, a chaos i ciemność stanowią poważne zagrożenie. Ludzie pozbawieni światła mogą wpaść w panikę lub doznać obrażeń, potykając się o przeszkody. Minimalne światło awaryjne pozwala zachować względny spokój, zapewnia widoczność drogi oraz wyraźnie oznacza wyjścia ewakuacyjne. Co ważne, polskie przepisy budowlane nakładają obowiązek instalacji oświetlenia ewakuacyjnego w wielu typach budynków, zwłaszcza tam, gdzie przebywa jednocześnie duża liczba osób (np. kina, hotele, centra handlowe, biurowce) albo gdzie brak oświetlenia mógłby utrudnić bezpieczne opuszczenie obiektu. Oznacza to, że systemy oświetlenia awaryjnego są nieodłącznym elementem projektowania nowoczesnych budynków użyteczności publicznej i przemysłowych.

Warto dodać, że w nomenklaturze technicznej oświetlenie ewakuacyjne jest częścią szerszego pojęcia oświetlenia awaryjnego. Oświetlenie awaryjne dzieli się na dwa główne rodzaje: oświetlenie zapasowe (zwane też bezpieczeństwa lub rezerwowym) oraz oświetlenie ewakuacyjne. Pierwsze z nich służy do podtrzymania minimalnego oświetlenia pozwalającego na kontynuację niezbędnych czynności lub bezpieczne zakończenie procesów (np. zabieg operacyjny w szpitalu) podczas awarii prądu. Natomiast drugie – czyli oświetlenie ewakuacyjne – służy wyłącznie zapewnieniu sprawnej i szybkiej ewakuacji ludzi. W praktyce, w budynkach stosuje się głównie oświetlenie ewakuacyjne, często po prostu utożsamiane przez laików z całym oświetleniem awaryjnym.

Rodzaje oświetlenia ewakuacyjnego

Systemy oświetlenia ewakuacyjnego można podzielić na kilka kategorii, w zależności od ich funkcji i umiejscowienia. Normy europejskie (np. PN-EN 1838) wyróżniają następujące rodzaje oświetlenia ewakuacyjnego:

Oświetlenie drogi ewakuacyjnej

Ten typ obejmuje wszystkie oprawy oświetlające ciągi komunikacyjne, którymi przebiega ewakuacja. Są to lampy montowane w korytarzach, na klatkach schodowych, przy wyjściach z pomieszczeń oraz wzdłuż ścieżek prowadzących do wyjścia z budynku. Ich zadaniem jest zapewnienie wystarczającego natężenia światła na podłodze, aby każdy mógł dostrzec drogę i ewentualne przeszkody. Standardy wymagają, aby na środku drogi ewakuacyjnej natężenie oświetlenia wynosiło co najmniej 1 luks (1 lx). W praktyce oznacza to delikatne, rozproszone światło, które pozwala widzieć kontury drogi i stopnie schodów nawet w zupełnej ciemności. Oświetlenie drogi ewakuacyjnej wskazuje również takie punkty jak gaśnice, przyciski alarmowe czy punkty pierwszej pomocy, aby w razie potrzeby można było z nich skorzystać podczas ewakuacji.

Oświetlenie strefy otwartej (antypaniczne)

Oświetlenie stref otwartych, nazywane też antypanicznym, stosuje się w większych przestrzeniach, gdzie może przebywać wiele osób i gdzie w razie nagłej ciemności mógłby wybuchnąć chaos. Przykładem są hale magazynowe, duże sale sprzedaży w supermarketach, aule czy poczekalnie. Lampy antypaniczne zapewniają minimalne oświetlenie całej strefy, tak aby osoby tam przebywające nie wpadały w panikę i mogły zorientować się, gdzie znajdują się najbliższe drogi ewakuacyjne (korytarze, wyjścia). Normy przewidują tu nieco niższe natężenie światła niż na drogach ewakuacyjnych – średnio przynajmniej 0,5 lx na podłodze w otwartej przestrzeni. Celem jest rozproszenie ciemności na tyle, by ludzie mogli bezpiecznie poruszać się w kierunku wyjść awaryjnych.

Oświetlenie strefy wysokiego ryzyka

Jest to specyficzny rodzaj oświetlenia awaryjnego, przeznaczony do miejsc, gdzie prowadzone są niebezpieczne procesy lub znajdują się urządzenia stwarzające zagrożenie. W strefach wysokiego ryzyka (np. laboratoria chemiczne, hale produkcyjne z ciężkimi maszynami, stanowiska, które trzeba najpierw zabezpieczyć przed opuszczeniem) oświetlenie awaryjne musi być intensywniejsze. Jego rola to umożliwienie personelowi bezpiecznego zakończenia procesu, wyłączenia maszyn czy zabezpieczenia materiałów zanim sami się ewakuują. Zgodnie z zaleceniami, natężenie takiego oświetlenia nie powinno być mniejsze niż 15 lx i nie mniejsze niż 10% wymaganego natężenia określonego dla danego miejsca pracy. Choć dla przeciętnej osoby opuszczającej budynek ten typ światła nie jest bezpośrednio zauważalny, stanowi on istotne zabezpieczenie dla pracowników obsługujących np. linie technologiczne czy urządzenia wymagające szczególnej uwagi.

Oznakowanie dróg ewakuacyjnych (znaki bezpieczeństwa)

Oprócz samych lamp oświetlających przestrzeń, niezwykle ważnym elementem systemu są znaki ewakuacyjne – czyli podświetlane tablice i piktogramy wskazujące kierunek do wyjścia awaryjnego. To właśnie zielone tabliczki z napisem „Wyjście ewakuacyjne” lub symbolem biegnącej postaci i strzałką, umieszczane nad drzwiami oraz w korytarzach. Ich zadaniem jest jednoznaczne pokierowanie ludzi do najbliższego wyjścia. Znaki te są zasilane bateryjnie lub z awaryjnego źródła energii, dzięki czemu świecą jasno nawet podczas awarii prądu. Standardy wymagają, by były one widoczne z daleka i spełniały określone kryteria jasności (piktogram powinien osiągać przynajmniej 50% wymaganej luminancji w ciągu 5 sekund od zaniku zasilania). Oznakowanie ewakuacyjne obejmuje także strzałki kierunkowe na ścianach, oznaczenia wyjść na zewnątrz budynku, a czasem także oświetlenie zewnętrzne tuż przy wyjściu, by można było bezpiecznie oddalić się od obiektu.

Jak działają systemy oświetlenia ewakuacyjnego?

Typowy system oświetlenia ewakuacyjnego składa się z kilku współpracujących elementów. Przede wszystkim są to oprawy oświetleniowe (lampy) wyposażone w źródła światła – dawniej często świetlówki, a obecnie niemal zawsze wydajne diody LED. Każda taka oprawa ma dostęp do zapasowego zasilania. Może ono być realizowane na dwa sposoby:

Indywidualne zasilanie z wbudowanego akumulatora: Każda oprawa ma własną baterię i układ czujnika zaniku napięcia. Gdy prąd w sieci zgaśnie, lampa automatycznie przełącza się na zasilanie bateryjne i zaczyna świecić. Takie lampy nazywane są autonomicznymi oprawami awaryjnymi. Ich zaletą jest prostsza instalacja (nie wymagają dodatkowych central), jednak trzeba pamiętać o okresowym serwisie każdej z osobna (sprawdzenie stanu baterii, test działania).

Centralna bateria (system centralny): W budynku zainstalowana jest centralna szafa z akumulatorami i panelem sterowania. Wszystkie lampy awaryjne są do niej podłączone specjalnym obwodem. W razie zaniku zasilania centralna bateria przejmuje rolę źródła prądu dla wszystkich awaryjnych opraw jednocześnie. Takie rozwiązanie ułatwia kontrolę nad systemem – z poziomu centrali można monitorować stan akumulatorów i opraw – ale wymaga bardziej złożonego projektu i okablowania. Często stosuje się je w większych obiektach, gdzie lamp ewakuacyjnych jest dużo.

Niezależnie od sposobu zasilania, nowoczesne systemy wyposażone są też w moduły testujące i kontrolne. Lampy awaryjne mogą mieć np. małą diodę sygnalizującą stan (zielona kontrolka informująca, że akumulator jest naładowany i gotowy). Bardziej rozbudowane systemy centralne potrafią automatycznie przeprowadzać okresowe testy oświetlenia – np. raz w miesiącu włączać lampy w trybie awaryjnym na krótko, by sprawdzić, czy działają, oraz raz w roku test wydajności baterii przez wymagany czas świecenia. Informacje o ewentualnych usterkach (np. zużyta bateria, przepalona żarówka LED) są zgłaszane, dzięki czemu administrator budynku może szybko podjąć działania serwisowe.

Ważną cechą opraw ewakuacyjnych jest ich tryb pracy. Występują dwa podstawowe rodzaje:

Oprawy stale świecące (maintained) – działają przez cały czas, zwykle zasilane z sieci, a w chwili awarii przełączają się płynnie na zasilanie awaryjne. Tego typu są często znaki ewakuacyjne, które muszą być widoczne także podczas normalnej pracy budynku, ale mają podtrzymanie na wypadek zaniku napięcia.

Oprawy świecące tylko awaryjnie (non-maintained) – na co dzień są zgaszone, aktywują się dopiero, gdy zaniknie zasilanie podstawowe. To typowe np. dla lamp oświetlających drogi ewakuacyjne – nie potrzeba, by świeciły cały czas, wystarczy ich działanie w sytuacji alarmowej.

Kryteria wyboru oświetlenia ewakuacyjnego

Wybór odpowiednich lamp i urządzeń do oświetlenia ewakuacyjnego jest niezwykle ważny, ponieważ od tego zależy bezpieczeństwo ludzi w sytuacji zagrożenia. Na rynku dostępnych jest wiele modeli opraw awaryjnych, które różnią się parametrami i przeznaczeniem. Oto najważniejsze kryteria, na które należy zwrócić uwagę, planując zakup i instalację oświetlenia awaryjnego:

• Zgodność z normami i certyfikaty: Przede wszystkim upewnijmy się, że wybrane oprawy spełniają wymagania prawne oraz posiadają wymagane atesty. W Polsce urządzenia oświetlenia ewakuacyjnego powinny być zgodne z normami PN-EN (np. 1838, 60598-2-22) i mieć certyfikat CNBOP potwierdzający dopuszczenie do stosowania w ochronie przeciwpożarowej. Zakup certyfikowanych produktów daje gwarancję, że lampy zapewnią wymagany poziom bezpieczeństwa.
• Czas podtrzymania (autonomii): Różne oprawy oferują różny czas świecenia na zasilaniu awaryjnym. Standardowo przyjmuje się minimum 1 godzinę działania, jednak przepisy w przypadku oświetlenia ewakuacyjnego wymagają często co najmniej 2 godzin ciągłej pracy po zaniku prądu. W obiektach o podwyższonym ryzyku lub przy ewakuacji dużej liczby osób warto rozważyć lampy z 3-godzinnym podtrzymaniem, aby mieć zapas bezpieczeństwa.
• Źródło światła i efektywność: Obecnie dominują oprawy LED, które są energooszczędne, mają długą żywotność i dają mocne światło przy niskim poborze mocy (co odciąża baterie). Wybierając lampy, zwróćmy uwagę na ich jasność (lumeny) i charakterystykę świecenia – czy zapewnią one wymagane oświetlenie przestrzeni, w której będą zamontowane. Unikajmy przestarzałych technologii (np. tradycyjnych świetlówek) na rzecz nowoczesnych LED, co przełoży się na niezawodność systemu.
• Rodzaj zasilania awaryjnego: Jak wspomniano, do wyboru są oprawy z własnym akumulatorem lub system centralnej baterii. Decyzja zależy od skali instalacji. W małych obiektach sprawdzą się autonomiczne lampki awaryjne (są prostsze), zaś w dużych budynkach z dziesiątkami opraw lepszy może być scentralizowany system z jedną dużą baterią i centralnym panelem nadzoru. Warto skonsultować tę kwestię ze specjalistą i dopasować rozwiązanie do specyfiki budynku.
• Architektura i sposób montażu: Oprawy ewakuacyjne występują w wielu formach – od prostych plafonów czy kinkietów, po eleganckie oprawy wpuszczane w sufit podwieszany, a także listwy oświetleniowe nad podłogą. W pomieszczeniach biurowych czy hotelowych ważne może być, aby lampy awaryjne komponowały się z wystrojem (istnieją np. dyskretne oprawy LED, które na pierwszy rzut oka są niemal niewidoczne). Trzeba też zdecydować o sposobie montażu: natynkowy (na suficie lub ścianie) czy podtynkowy. Istotna jest przy tym wysokość instalacji – przepisy wskazują, że oprawy powinny być montowane przynajmniej 2 metry nad podłogą, a zarazem nie za wysoko, by skutecznie doświetlić drogę ewakuacyjną.
• Warunki środowiskowe: Jeśli oświetlenie awaryjne ma działać na zewnątrz budynku (np. nad drzwiami ewakuacyjnymi prowadzącymi na zewnątrz) lub w trudnych warunkach (duża wilgotność, zapylenie, skrajne temperatury), trzeba wybrać oprawy o odpowiedniej szczelności i wytrzymałości. Zwróćmy uwagę na klasę odporności IP (np. IP65 dla lamp narażonych na wodę i pył) oraz zakres temperatur pracy urządzenia. Dla np. chłodni lub mroźni są specjalne modele zdolne pracować w ujemnych temperaturach, a do przemysłu ciężkiego – oprawy wandaloodporne i pyłoszczelne.
• Funkcje diagnostyczne i utrzymanie: Dobrej klasy lampy awaryjne mają wbudowane funkcje autotestu lub możliwość wpięcia w system monitoringu stanu. Przy wyborze warto zwrócić uwagę, czy oprawy sygnalizują konieczność wymiany baterii albo awarię źródła światła. System centralny może oferować dziennik testów i zdalne sprawdzanie wszystkich punktów oświetleniowych. Takie udogodnienia znacząco ułatwiają utrzymanie systemu w gotowości. Niezależnie od technologii, pamiętajmy, że oświetlenie ewakuacyjne wymaga regularnych przeglądów (zgodnie z prawem przynajmniej raz w roku) – dlatego opłaca się inwestować w rozwiązania, które ten proces ułatwią.
• Producent i jakość wykonania: Na koniec, przy doborze oświetlenia awaryjnego zwracajmy uwagę na renomę producenta i jakość wykonania urządzeń. Sprzęt od sprawdzonych dostawców gwarantuje niezawodność w krytycznym momencie. Solidna obudowa, wydajne akumulatory o długiej żywotności, odpowiednie zabezpieczenia elektroniki – to wszystko wpływa na długotrwałe, bezproblemowe działanie. W razie wątpliwości warto poradzić się ekspertów lub dostawców specjalizujących się w systemach bezpieczeństwa.